ZMP w sprawie unijnych środków dla miast i miejskich obszarów funkcjonalnych
Zgromadzenie Ogólne ZMP zwraca się do Komisji Europejskiej o zapewnienie w ramach Wieloletnich Ram Finansowych wyodrębnionej alokacji środków przeznaczonych dla miast oraz miejskich obszarów funkcjonalnych, w tym o utrzymanie mechanizmu ZIT-ów i IIT.
XLIX Zgromadzenie Ogólne Związku Miast Polskich
Stanowisko
w sprawie przyszłości ZIT oraz IIT
Związek Miast Polskich z uwagą śledzi prace nad Wieloletnimi Ramami Finansowymi Unii Europejskiej na lata 2028-2034 (WRF). Z niepokojem odnotowujemy, że interesy miast i miejskich obszarów funkcjonalnych nie są dostatecznie zabezpieczone w aktualnym projekcie WRF.
Szczególne powody do tego niepokoju daje nam niepewność co do dalszych losów Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT-ów) oraz Innych Instrumentów Terytorialnych (IIT). ZIT-y i IIT są instrumentami wdrażania polityk unijnych w miejskich obszarach funkcjonalnych. W Polsce ZIT-y pojawiły się w ramach perspektywy finansowej 2014-2020, a IIT – w ramach perspektywy 2021-2027. Przybrały formę porozumień, stowarzyszeń i związków zrzeszających jednostki samorządu terytorialnego miejskich obszarów funkcjonalnych. Zyskały popularność wśród samorządowców, czego przejawem jest wzrost liczby ZIT-ów z 24 w perspektywie 2014-20201 do aż 95 w obecnej perspektywie 2021-2027. IIT objęło 57 partnerstw oraz 7 pojedynczych gmin w perspektywie 2021-20272. ZIT-y odpowiadają za inwestowanie ok. 13 proc. środków z EFRR, ok. 3 proc. środków z EFS+ oraz ok. 15 proc. środków z FST przekazanych przez Unię Europejską Polsce. To łącznie ok. 6,9 miliardów euro na zintegrowane projekty realizowane w miejskich obszarach funkcjonalnych. Z kolei IIT odpowiadają za ok. 4 proc. środków z EFRR i ok. 1 proc. środków z EFS+. To z kolei łącznie prawie 2 miliardy euro3.
ZIT-y i IIT zatem nie tylko skutecznie realizują polityki unijne w obszarach miejskich, ale są narzędziami integracji gmin, a czasem gmin i powiatów, wypracowują i wdrażają wspólne strategie i plany zrównoważonej mobilności miejskiej a także są platformami stałej wymiany poglądów między burmistrzami, prezydentami i starostami. Są więc naturalnym i oczywistym narzędziem wdrażania polityki miejskiej zarówno tej krajowej, jak i unijnej, czy regionalnej, co jest szczególnie ważne w sytuacji braku krajowych regulacji pozwalających na tworzenie i funkcjonowanie trwałych związków samorządów miejskich obszarów funkcjonalnych.
Z zadowoleniem przyjmujemy fakt, że opracowana przez rząd Strategia Rozwoju Polski do 2035 r. zakłada wzmacnianie policentrycznej struktury osadniczej kraju. Pozytywnie oceniamy również przedstawiony niedawno do konsultacji społecznych projekt Ustawy o zrównoważonym rozwoju miast, który wprowadza długo oczekiwane rozwiązania umożliwiające tworzenie pełnoprawnych związków jednostek samorządu terytorialnego w miejskich obszarach funkcjonalnych, w tym także w obszarach metropolitalnych. Związki te miałyby dysponować własnymi budżetami oraz zakresem kompetencji.
Zgodnie z założeniami projektu miałyby one jednocześnie przejąć funkcje dotychczas realizowane przez ZIT-y. Dużą nadzieje wiążemy również z rozpoczętymi przez rząd pracami nad nową Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego (KSRR). Z uznaniem odnotowujemy, że 5 marca, podczas spotkania jednej z grup roboczych wspierających przygotowanie KSRR, przedstawiciele administracji rządowej wyraźnie zapowiedzieli utrzymanie mechanizmu ZIT-ów, choćby w formule związków rozwojowych przewidzianych w projekcie Ustawy o zrównoważonym rozwoju miast.
Mimo to ani dotychczasowe osiągnięcia polskich ZIT-ów i IIT, ani proponowany przez Komisję Europejską kształt Wieloletnich Ram Finansowych (WRF), który nie przewiduje obowiązkowego minimalnego udziału środków unijnych przeznaczonych dla miast lub miejskich obszarów funkcjonalnych, ani wreszcie zapowiedzi rządu oraz projekty strategii i ustaw nie dają pewności co do dalszego funkcjonowania ZIT-ów i IIT czy innych form współpracy, które mogłyby stanowić ich kontynuację.
W przypadku regulacji krajowych poczucie tej niepewności dodatkowo potęguje trudna do przewidzenia postawa parlamentu, a następnie Prezydenta RP wobec rozwiązań sprzyjających samorządom terytorialnym, w szczególności samorządom miejskim.
W związku z powyższym zwracamy się do Komisji Europejskiej o zapewnienie w ramach Wieloletnich Ram Finansowych (WRF) wyodrębnionej alokacji środków przeznaczonych dla miast oraz miejskich obszarów funkcjonalnych, w tym o utrzymanie mechanizmu ZIT-ów i IIT. Jednocześnie w pełni popieramy postulaty przedstawione wobec projektu WRF w ogłoszonym jesienią 2025 r. 10-punktowym Action Plan, przygotowanym przez Local Alliance, czyli koalicję ośmiu europejskich sieci zrzeszających miasta. Dokument ten wprost wskazuje m.in. na potrzebę zagwarantowania dalszego funkcjonowania instrumentów terytorialnych4.
Zwracamy się do polskich posłów Parlamentu Europejskiego oraz naszych przedstawicieli w Europejskim Komitecie Regionów o aktywne poparcie dla tych postulatów, w tym dla postulatu utrzymania ZIT-ów i IIT – w ich kontaktach i rozmowach z przedstawicielami Komisji Europejskiej oraz rządów państw członkowskich UE.
Jednocześnie prosimy Rząd RP do obrony ZIT-ów i IIT podczas negocjacji Wieloletnich Ram Finansowych (WRF) z Komisją Europejską oraz innymi państwami członkowskimi.
Apel kierujemy także do Sejmu i Senatu oraz Prezydenta RP o wsparcie rozwiązań legislacyjnych umożliwiających dalsze funkcjonowanie ZIT-ów i IIT lub związków, które przejmą ich rolę, a w szczególności o poparcie dla rządowego projektu Ustawy o zrównoważonym rozwoju miast.
Podtrzymujemy nasze stanowisko z maja 2025 r. ws. nowej Agendy dla Miast Unii Europejskiej. Pisaliśmy w nim wówczas m.in., że „W pełni popieramy postulat przeznaczenia co najmniej 15% funduszy polityki spójności na rzecz miast, poprzez lokalne instrumenty terytorialne, takie jak Zintegrowane Inwestycje Terytorialne (ZIT) czy Inne Instrumenty Terytorialne (IIT). Wzywamy do rozszerzenia tej alokacji na wszystkie fundusze strukturalne i inwestycyjne, nie ograniczając się jedynie do EFRR”5.
Uważamy też, że instrumenty terytorialne powinny dawać gwarancję wsparcia dla mniejszych ośrodków subregionalnych i aglomeracji.
Jesteśmy gotowi współdziałać z Komisją Europejską, Europejskim Komitetem Regionów, Parlamentem Europejskim i władzami RP na rzecz utrzymania i rozwijania ZIT-ów i IIT oraz związków rozwojowych w miejskich obszarach funkcjonalnych.
Gdynia, 26 marca 2026 r.
(-) Jacek Sutryk
Przewodniczący Obrad Zgromadzenia Ogólnego
2https://www.ewaluacja.gov.pl/media/159064/Ewaluacja_ZIT_i_IIT_2025_PDF.pdf s. 4
3https://www.ewaluacja.gov.pl/media/159064/Ewaluacja_ZIT_i_IIT_2025_PDF.pdf s. 149.
4https://ccre-cemr.org/wp-content/uploads/2025/11/2025_10-Local-Alliance-10-Point-Action-Plan.pdf, np. str. 6.
5https://www.miasta.pl/aktualnosci/stanowisko-zmp-w-sprawie-nowej-agendy-dla-miast-unii-europejskiej
POZOSTAŁE ARTYKUŁY
