Monitor Rozwoju Lokalnego (MRL – https://monitorrozwoju.pl/) to kompleksowe narzędzie, które analizuje samorządy w 12 obszarach. Dzisiaj bierzemy na warsztat Obszar 5: Dostępność i jakość usług i infrastruktury (a dokładniej 5.1. Usługi edukacyjne i kształcenia zawodowego dla różnych grup wiekowych).

Zestawiliśmy dwa kluczowe wskaźniki: wydatki bieżące gminy na oświatę w przeliczeniu na 1 mieszkańca (od 1 428 zł do aż 8 639 zł) oraz wyniki egzaminu ósmoklasistów z języka polskiego (od 26,2% do 79,25%).

Podczas analizy porównawczej map warto zwrócić uwagę na następujące zagadnienia:

Brak prostej liniowej zależności (Wydatki - Wyniki):

• Wysokie wydatki (ciemne fiolety na Mapie 1): Pojawiają się licznie w województwach pomorskim, mazowieckim, małopolskim, śląskim, w Wielkopolsce, w największych miastach i ich aglomeracjach oraz w wielu słabiej zaludnionych gminach wiejskich.
• Wysokie wyniki egzaminów (ciemne fiolety na Mapie 2): Wyraźnie koncentrują się w Polsce południowo-wschodniej (Małopolska, Podkarpacie, Świętokrzyskie, część Lubelszczyzny) oraz w dużych aglomeracjach (Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań wraz ze strefami podmiejskimi).
• Małopolska i Podkarpacie - regiony te osiągają jedne z najwyższych średnich wyników z języka polskiego (70–79%), pomimo niższych wydatków na 1 mieszkańca (żółte i pomarańczowe odcienie, bliżej 1 428 zł niż 8 639 zł).
• Efekt skali i infrastruktury: Bardzo wysokie wydatki na mieszkańca w mniejszych gminach wiejskich często wynikają ze struktury sieci szkolnej (małe szkoły, niepełne klasy), co podnosi koszt utrzymania jednostkowego, a niekoniecznie przekłada się bezpośrednio na jakość oferty dydaktycznej.

Raport Związku Miast Polskich  dostarcza dodatkowego wyjaśnienia do interpretacji tych map: 

1. Wysoki koszt na mieszkańca to często skutek wymuszonej dopłaty, a nie „luksusu”

• Łączna luka finansowa w oświacie we wszystkich JST na koniec 2025 r. wyniosła ponad 49 mld zł (z czego 28,8 mld zł przypada na miasta członkowskie ZMP).

• Wysoka kwota wydatków na mieszkańca w danej gminie rzadko oznacza, że gmina „rozpieszcza” szkoły nowym sprzętem. Często oznacza to po prostu, że gmina musi dramatycznie dużo dopłacać z własnych dochodów do utrzymania podstawowego funkcjonowania placówek, absorbując środki, które mogłyby pójść na inwestycje.

2. Struktura luki finansowej a wyniki nauczania

• Przeznaczanie ponad 20% dochodów bieżących „do dyspozycji” na pokrycie luki oświatowej obciąża samorządy (zwłaszcza miejskie i miasta na prawach powiatu).

• Wysokie wyniki na południu Polski i w aglomeracjach wiążą się silnie z czynnikiem kapitału społecznego i kulturowego (stałość kadry nauczycielskiej, tradycja edukacyjna, wysoki poziom zaangażowania rodziców/korepetycji w otoczeniu dużych miast), a nie tylko z poziomem dofinansowania z budżetu gminy.

Zachęcamy do sprawdzenia, jak na mapie Polski wypada Twoja gmina u progu nowego roku szkolnego! Dzięki narzędziu, jakim jest MRL, w łatwy sposób można porównać swoją gminę z sąsiadami i wyciągnąć wnioski dotyczące lokalnej polityki oświatowej.

https://monitorrozwoju.pl/